تاریخچه اتاق بازرگانی استان اصفهان

اتاق بازرگاني اصفهان، ميعادگاه تجارت مردان، صنعتگران و معدنكاران اصفهان و بسياري از كساني است كه در گستره اقتصاد اين شهر دير سال، بي وقفه مي كوشند تا پايتخت سر به فخر فلك سوده صفويان، همچنان بر قله رفيع اقتصاد و صنعت ايران زمين، علم بر افرازد و سروري كند و براعتلاي اين سرزمين مقدس، بيفزايد.

در اين رهگذر، نگاهي به پيشينه صنعت اين شهر و چگونگي برپايي اتاق بازرگاني و صنايع و معادن اصفهان، مي توان افزون بر ياد كرد و گرامي داشت خادمان گرانقدر گستره صنعت و صنعتگري اصفهان، ترسيم مسير و گزينش راهبردهاي آينده اين اتاق را نيز، سهل و هموار سازد.

شايد بتوان نخستين تجربه تاريخي اصفهان را در اين زمينه تاسيس نظاميه اين شهر به ابتكار خواجه نظام الملك، وزير دانشمند ملكشاه سلجوقي برشمرد، خلاصه آنكه تاج الملك پيشكار تركان خاتون كه دستي نيرومند در رياضيات داشت و به ياري محاسبات دقيق او، اثري بديع و ماندگار همچون گنبد تاج الملك در مسجد جامع اصفهان پديد آمد، در اين دوران مي زيست.

ديگر واقعه تأثيرگذار در عرصه صنعت و بازرگاني اين شهر، به هنگام سلطنت شاه عباس كبير و به همت وزير دانشمند و فرزانه وي شيخ بهائي روي داد كه بي ترديد، برگي زرين بر دفتر تاريخ اصفهان افزود.تأسيس بازار تفنگ سازان، بازار ريخته گران، بازار آهنگران و چندين و چند بازار ديگر در اين عصر كه استمرار فعاليت برخي از آنها را همچنان مي توان شاهد بود، در شمار درخشان ترين اقدامات تجاري صنعتي اين عصر است.

شايد بتوان سهم اصفهان را در تعالي فرهنگي، هنري و صنعتي ايران طي دوران حكومت ناصرالدين شاه قاجار، به بركت وجود مردي بزرگ به نام ميرزا تقي خان امير كه به راستي بايد او را در شمار قهرمانان ملي اين كشور برشمرد، بيش از ديگر نقاط كشور دانست ضمن آنكه در اين ميان، چشم پوشيدن بر حمايت هاي همه جانبه ظل السلطان نيز، قضاوتي به دور از انصاف خواهد بود.

حركت ساختاري و بنيادين اصفهان به سوي صنعتي شدن اما، در دو دهه آغازين اقتدار پهلوي اول رخ داد، عصري كه در آن برپايه كارخانه هاي بزرگ توليدي، رونق افزاي اقتصاد نيم جان ايران گرديد و اقداماتي از اين دست، به افتخاري اجتماعي بدل شد و اعتباري دو چندان براي شهر كاشي هاي آبي آفريد به گونه اي كه هر از چند گاه، طنين بوق آغاز فعاليت يك كارخانه جديد، بوي خوش اشتغال و نان را در شهر مي پراكند و رايحه دلپذير زندگي را مي شد از پس ديوارهاي كاهگلي و بلند تمام خانه ها، استشمام كرد. نخستين گام را در اين راه زنده ياد عطاالملك دهش به سال 1304 خورشيدي با تأسيس كارخانه برق اصفهان به قدرت 99 كيلووات و با سوخت هيزمي برداشت، در كوچه تلفنخانه روبروي چهل ستون. مقارن همين ايام نيز شادروان حاج محمد حسين كازروني در نزديكي پل خواجو به برپايي كارخانه ريسندگي و بافندگي "وطن" مبادرت ورزيد و در پي آن كارخانه نساجي و توليد برق در همسايگي كارخانه وطن به همت مرحوم دهش برپا گرديد.

در سال 1310 خورشيدي مرحوم حاج حسين كازروني به ايجاد اتاق تجارت اصفهان همت گماشت. گروه تشكيل دهنده اتاق عبارت بودند از:حاج محمد حسين كازروني، حاج سيد عبدالكريم محموديه، حاج ميرزا حسن اعتماد التجار، حاج عبدالعلي فيض، حاج ميرزا آقا معين امين، ميرزا حسن سلطاني، ميرزا حيدرعلي امامي، حاج سيد جواد كسائي، حاج محمدكاظم مثقالي، حاج محمد كاظم نقشينه و حاج محمد عبدالقاسم تبريزي.

سال 1311 خورشيدي را بايد سال ظهور و بروز يك شخصيت اقتصادي-اجتماعي بزرگ در اصفهان دانست، حاج عبدالرسول رحيم زاده كه بزرگ ترين كارخانه ريسندگي آن زمان را در اصفهان برپا كرد، كارخانه اي كه هم اينك نيز فعالانه برجاست.

با تاسيس كارخانه سيمان در سال 1338 به وسيله علي همدانيان، كارخانه صنايع پشم در سال 1314 توسط همو، كارخانه پارچه بافي شهناز درسال 1329 به همت اين بزرگمرد، اصفهان به منچستر ايران شهرت يافت و چندي نگذشت كه به همت جمعي از صنعتگران، مجمعي به نام اتاق صنعت پديد آمد كه به سال 1349 در اتاق بازرگاني ادغام شد  واين گونه، اتاق بازرگاني و صنايع و معادن اصفهان، پاي به عرصه وجود نهاد.  

  هرچه کتب تاریخی را بیشتر ورق بزنیم ویژگی های اقتصادی – اجتماعی انسان ها را در قرون گذشته بیشتر مورد بررسی قرار دهیم، این واقعیت آشکارتر می شود که هم در ایران و هم در بسیاری از جوامع انسانی ریشه دار و فرهنگ مدار دیگر، همواره بازار و بازاریان و صاحبان صنایع و حرف و اصناف – به ویژه در قالب تشکل های متمرکز و نهادهای مردمی – نقش عمده ای در جریان امور اجتماعی داشته اند و بر جهات و ابعاد گوناگون امور زیستی جوامع خود اثر گذاشته اند. نگاهی به چند نمونه در ادوار تاریخی مختلف برای اثبات این نظریه کافی است:

- تشکیلات بخش بازرگانی در جوامع عربی اسلامی در قرون وسطی (به نقل از کتاب اصناف در عصر عباسی/تالیف صباح ابراهیم سعید الشیخلی/ترجمه دکتر هادی عالم زاده/ از انتشارات مرکز نشر دانشگاهی) ... بازرگانان در بازارهای اختصاصی گرد هم می آمدند .... هم چنین، بازرگانان در محلاتی خاص خود ساکن بودند ... از مظاهر تجمع بازرگانان، همکاری میان آنان بود که علی رغم عرب و غیر عرب بودن و مسلمان و ذمی بودن آن صورت می گرفت، و بنابر رسمی که میان آنان متداول بود، هرگاه یکی از آنان ورشکست می شد، گروهی از بازرگانان می کوشیدند تا سرمایه ای دیگر برای او فراهم آورند. هم چنین، برخی از آنان برخی دیگر را از فراوانی و کمبود کالاهایی که داشتند، آگاه می کردند... بازرگانان با استفاده از ارتباطی که در میان آنها بود، در تاسیس بنگاه هایی برای بازرگانی شرکت می جستند ... برخی از پژوهشگران بر این عقیده اند که بازرگانان اتحادیه ای بنیاد نهاده بودند که مسوول نظارت بر معاملات بازرگانی و منع از تدلیس و غش بود و رییسی داشتند که از میان اعضای سرشناس اتحادیه انتخاب می گردید ... بخش بندی شهر براساس پیشه ها، امری مهم در شهر اسلامی بود. حتی برخی از محققان بر این عقیده اند که اهمیت اصناف اسلامی در زندگی اسلامی تا آنجا بوده است که طرح شهر – که اساساً توجه به بازار منشا ایجاد آن بود – در خیلی اوقات بر حسب نیازهای پیشه وران تهیه می شد ...

- ساختار اجتماعی – اقتصادی دولت صفوی (به نقل از کتاب ایران عصر صفویه / تالیف راجر سیوری / ترجمه احمد صبا/ از انتشارات کتاب تهران)/... اغلب اشاره شده است که یکی از فرق های عمده بین جامعه اسلامی و جامعه غربی، نهادهای مدنی قدرتمندی است که از خود مختاری زیادی بر خوردارند و در غرب تکامل یافتند، اما جامعه اسلامی فاقد آنهاست، لکن در جامعه اسلامی تعداد قابل ملاحظه ای نهادهای محلی دموکراتیک وجود داشت که بر روی هم عامل وحدت دهنده آن جامعه را پدید می آورند. نمونه های چنین نهادهایی صنف های تجار و صنعتگران و تشکلات اجتماعی – مذهبی نظیر گروه های «فتوت» بودند... در هر شهر بزرگ یا کوچک، با هر اهمیتی، بازرگانان، تجار، تعمیرکاران و کارگران هر کدام رییس یا به سخن دیگر، نماینده ای دارند که ... از سوی جمعیتی که به آن تعلق دارد، انتخاب و از سوی شاه منصوب می گردد. او معمولا از مقامش بر کنار نمی شود، مگر به واسطه شکایت کسانی که او نماینده شان تلقی می شود، و حتی در این مورد هم قبل از آن که او را ... برکنار کنند، بایستی وی را به غفلت یا خلافکاری متهم و جرم را ثابت کنند ... یک ویژگی مهم جامه صفوی، اتحاد محکمی بود که بین علما و سایر گروه های که جمع بازار را تشکیل می دادند، به وجود آمد. جمع تشکیل دهنده بازار عبارت بودند. از بازرگانان، اعضای اصناف (صنف های صنعتگران و تجار) و اعضای انجمن های اخوت نیمه مذهبی نظیر «فتوت».

- تجار و پیشه وران ایران در سال 1850 میلادی (به نقل از کتاب تاریخ اقتصادی ایران/تالیف چارلز عیسوی/ ترجمعه یعقوب آژند/ از انتشارات نشر گستره): ... تجار در چهارچوب جامعه ایران ... زندگی می کنند، یعنی محیطی که با آزادی نسبتاً زیادی سرشته شده است. این مساله در اکثر مواقع، در مورد پیشه ها نیز صادق است. پیشه وران به صورت اصناف گروه بندی شده اند که مانند تجار برای خود روسایی دارند. این روسا از میان اعضا و توسط آنها انتخاب می شوند. اینها برای صحبت درباره علایق خود گردهم می آیند. آنها دارای صندوق و خزانه داری هستند...

سیر تطور قانونی

بدیهی است که اینگونه ارتباطات ضروری و تشکل های مبتنی بر نیازهای و الزامات ماهوی در تمام ادوار تاریخی ادامه داشته و در دوران معاصر و با آغاز رویکردها و استقرار نظامات و موسسات تمدنی جدید، به صورتی منظم تر و قانونمندتر ظاهر شد. اینک، ادامه این بررسی را در قالب سیر تطور قانونی اتاق بازرگانی و صنایع و معادن پی می گیریم:

- تشکیل مجلس تجارت: در اواسط قرن سیزدهم هجری شمسی، نماینده فعال هیات تجار تهران، حاج محمدحسن امین الضرب بود که توانست با حمایت جمعی از بازرگانان، نظر موافق ناصر الدین شاه را برای تشکیل مجلس وکلای تجار ایران جلب کند و شاه هم در 12 شوال سال 1301 هجری قمری (1262 شمسی) اساسنامه این مجلس را تایید کرد. مجلس وکلای تجار ایران که به اختصار آنرا «مجلس تجارت» هم می گفتند، دستگاهی بود اقتصادی، با صلاحیت حقوقی و شخصیت سیاسی. این مجلس مقام تنظیم کننده برنامه های پیشرفت اقتصادی و توسعه بازرگانی خارجی بود و از نظر قضایی مسوولیت محکمه تجارت را به عهده داشت، و بالاخره مجلسی بود مرکب از نمایندگان منتخب تجار ایران با هدف سیاسی، رویهمرفته، جلوه تازه ای بود از حرکت اجتماعی طبقه تجار در اوضاع تاریخی زمانه، اساسنامه این مجلس در شش فصل حاوی نکات زیر تنظیم شده بود:

امنیت مالی، تاسیس دفتر ثبت املاک و اسناد، ایجاد بانک کوچک ایرانی و توسعه تدریجی آن، حفظ منافع تجار داخلی در برابر بازرگانان خارجی و تاسیس صنایع و منسوجات جدید در رقابت با محصولات فرنگی، افزایش صادرات ایران و جلوگیری از تقلب در محصولات صادراتی، ایجاد «بازار مکاربه» امتعه ایران، پیکار با رواج کالاهای بی مصرف فرنگی و پیشنهاد ترک استعمال امتعه و اجناس خارجی و سرانجام تکالیف و اختیارات خاص مجلس وکلای تجار. مجلس وکلای تجار ایران در آغاز مرکب بود از مجلس مرکزی پایتخت و مجالس ولایات، هم چنین، در برخی از شهرها و بندرها هم که به سبب اهمیت بازرگانی، کانون فعالیت تجار بود، مجلس منعقد می شد. نکته شایان توجه این که در چند شهر کشورهای خارجی مانند بغداد، اسلامبول و بادکوبه هم که مرکز اجتماع بازرگانان ایرانی بودند، مجلس های جداگانه ای تاسیس یافتند. البته این مجلس هم مخالفانی داشت و جبهه مخالف تجارت از سه دسته عناصر تشکیل شده بودند: برخی بازرگانان که داوطلب نمایندگی آن مجلس بودند و ظاهراً خود را صالحتر می دانستند؛ عنصر دوم، پاره ای تجار ورشکسته بودن که مجلس تجارت، طبق قانون جدید، «حجره تجارت» آنان را بسته بود؛ و سوم گروه دلالانی بودند که از نظام مجلس تجارت و نظارت سختی که بر فعالیت آنان داشت، ناراضی بودند. سرانجام، مخالفت این عوامل و مقاوت مقامات وزارت تجارت و کارشکنی های حکام ولایات، دولت مرکزی را در تنگنای سیاسی قرار داد و لذا شاه فرمان خود را لغو کرد و براساس حکم صادره برای حکام ولایات مجلس وکلای تجار تعطیل شد